definicja normatywna:
PREPARAT DO POCZĄTKOWEGO ŻYWIENIA NIEMOWLĄT to „środek spożywczy przeznaczony dla niemowląt w ciągu pierwszych miesięcy życia, sam w sobie wystarczający, aby zostały spełnione potrzeby pokarmowe takich niemowląt do momentu wprowadzenia odpowiedniego żywienia uzupełniającego” (art. 2 ust. 2 lit. c rozp. (UE) nr 603/2013). Jeżeli jest on wytwarzany wyłącznie z białka mleka krowiego lub białka mleka koziego, to wprowadza się go do obrotu pod nazwą „MLEKO POCZĄTKOWE” (§ 13 ust. 2 rozp. w sprawie w sprawie środków spoż.specj.przezn.ż.).

 

W praktyce chodzi tu o preparaty mlekozastępcze dla zdrowych niemowląt w wieku 0 – 6 miesięcy (mleko oznaczone nr 1), w tym dla niemowląt narażonych na wystąpienie alergii na białko mleka krowiego (mleko hipoalergiczne – mleko typu HA), ale już nie dla alergików. Należy je odróżnić od specjalnych preparatów mlekozastępczych dla niemowląt kwalifikowanych jako żywność specjalnego przeznaczenia medycznego/dietetyczne środki spożywcze specjalnego przeznaczenia medycznego (one również mogą być oznaczone nr 1), jak np. preparaty dla niemowląt z alergią pokarmową, w odniesieniu do których brak ograniczeń w zakresie reklamy, prezentacji i oznakowania służących ściśle ochronie karmienia piersią (zob. jednak pkt V.3).

  • W tym celu patrz na opakowanie – musi być na nim podana nazwa „preparat do początkowego żywienia niemowląt” lub „mleko początkowe” (taka nazwa musi być również podana w reklamie i prezentacji tych preparatów); żaden inny produkt nie może być tak oznaczony.

 

W prawie polskim nie ma generalnego zakazu reklamy preparatów do początkowego żywienia niemowląt. Natomiast ustawa o bezp.ż.i.ż. oraz wspomniane we wstępie rozporządzenia wprowadzają ograniczenia w tym zakresie, w tym o charakterze wyraźnie ochronnym dla karmienia piersią.

 

Uwaga! WARUNKI DOZWOLONEJ REKLAMY preparatów do początkowego żywienia niemowląt:
Reklama tych preparatów może być prowadzona wyłącznie w publikacjach popularnonaukowych specjalizujących się w upowszechnianiu wiedzy z zakresu opieki nad dzieckiem lub w publikacjach naukowych i musi spełniać pozostałe przewidziane prawem wymogi, o czym poniżej.

 

Przede wszystkim wskazać należy, że reklama preparatów do początkowego żywienia niemowląt musi spełniać łącznie wymagania określone w art. 25 ust. 1 ustawy, tj.:

– po  pierwsze, może być ona prowadzona wyłącznie w publikacjach popularnonaukowych specjalizujących się w upowszechnianiu wiedzy z zakresu opieki nad dzieckiem lub w publikacjach naukowych.

  • W literaturze przedmiotu wskazuje się, że pojęcie publikacji należy rozumieć szeroko. Objęte są nim zarówno publikacje drukowane (czasopisma, poradniki dla rodziców, książki etc.), jak i elektroniczne (strony internetowe, e-booki, pliki tekstowe), audio (audycje radiowe, podcasty, audiobooki etc.), audiowizualne (audycje telewizyjne, filmy, pliki wideo udostępniane w internecie etc.)1. W świetle omawianego przepisu muszą być to przy tym publikacje naukowe albo dotyczące opieki nad dzieckiem publikacje popularnonaukowe, przy czym te drugie należy rozumieć szeroko (taki charakter ma większość czasopism dla matek, poradników, stron internetowych o tematyce macierzyństwa etc., czy też telewizyjne i radiowe audycje poradnikowe i inne popularnonaukowe poświęcone matce i dziecku)2.

po drugie, musi być ograniczona do informacji potwierdzonych badaniami naukowymi.

  • Oznacza to, że treści reklamowe powinny być sprawdzalne i prawdziwe w świetle dostępnej aktualnie wiedzy naukowej i odnosi się do prezentowanych w reklamie cech preparatów do początkowego żywienia niemowląt3.

po trzecie, informacje zawarte w reklamie nie mogą sugerować, że karmienie sztuczne jest równoważne lub korzystniejsze od karmienia piersią.

 

Każda reklama, która nie spełnia powyższych warunków jest niedozwolona.

 

Przypadki niedozwolonej reklamy i działań promocyjnych szczególnie sankcjonowane przez ustawodawcę (kara grzywny) wskazane zostały w art. 25 ust. 2 ustawy o bezp.ż.iż. (zob. art. 100 ust. 1 pkt 4 – 6 ustawy o bezp.ż.iż.). Zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy zabrania się:

reklamy preparatów do początkowego żywienia niemowląt w miejscach ich sprzedaży (art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy);

prowadzenia działalności promocyjnej zachęcającej do nabycia tych preparatów, takiej jak rozdawanie próbek, specjalne wystawy, kupony rabatowe, premie, specjalne wyprzedaże i sprzedaż wiązana (art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy);

oferowania lub dostarczania przez producentów lub dystrybutorów: preparatów do początkowego żywienia niemowląt, ich próbek lub innych przedmiotów tego typu o charakterze promocyjnymkonsumentom, w tym przede wszystkim kobietom ciężarnym, rodzicom niemowląt lub członkom ich rodzin, bezpośrednio lub za pośrednictwem podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, bezpłatnie lub po obniżonej cenie (art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy).

  • Ani ustawodawca, ani literatura przedmiotu nie wskazują, co należy rozumieć przez „inne przedmioty (…) o charakterze promocyjnym”. Niejasne jest też, czy należy je łączyć z preparatami do początkowego żywienia niemowląt, czy z przedmiotami służącymi do karmienia niemowląt, czy z tymi obydwoma rodzajami produktów (zob. art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy o bezp.żiż.; w opracowaniu i w infografikach z przyczyn praktycznych wspomniano o nich przy obydwu rodzajach produktów). Wykładnia językowa i systemowa przemawiają za objęciem tym pojęciem np. termosów na butelki do karmienia niemowląt, szczoteczek do czyszczenia butelek, ale już nie np. podgrzewaczy do butelek z uwagi na ich znaczną wartość. Natomiast wykładnia prounijna pozwala, jak się wydaje, uznać za te przedmioty również pozostałe upominki, np. breloczki, smycze z nazwą lub logo producenta lub nazwą produktu.

 

 

Zgodnie z art. 25 ust. 3 ustawy „[p]reparaty do początkowego żywienia niemowląt oraz przedmioty służące do karmienia niemowląt, dostarczone bezpłatnie lub po obniżonej cenie, instytucjom sprawującym opiekę nad niemowlętami lub organizacjom społecznym, których cele statutowe obejmują pomoc dzieciom lub rodzinie, mogą być wykorzystywane lub przekazywane do wykorzystania wyłącznie w żywieniu tych niemowląt, które muszą być karmione sztucznie, przez okres uzasadniony potrzebami żywieniowymi tych niemowląt”.

  • Niejasna jest relacja tego przepisu do art. 25 ust. 2 pkt 2 i 3 ustawy, a w szczególności, czy dotyczy on również podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych (np. szpitali). W związku z tym istnieje obawa, że może on być w praktyce wykorzystywany przez producentów lub dystrybutorów w celu zwolnienia się z odpowiedzialności na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy.

 

 

PRZYKŁADY NARUSZEŃ art. 25 ust. 1 i 2 ustawy o bezp.ż.iż.:
reklamowanie preparatów do początkowego żywienia niemowląt w prasie codziennej, w czasopismach i książkach o tematyce ogólnej, tj. niedotyczącej opieki nad dzieckiem;

reklamowanie tych preparatów w telewizji, w kinie, w radio – w braku bezpośredniego związku z audycją naukową lub popularnonaukową o tematyce opieki nad dzieckiem;

reklamowanie tych preparatów na ulotkach, billboardach, plakatach, banerach, folderach reklamowych, np. takie billboardy lub plakaty przed centrum handlowym;

reklamowanie tych preparatów we wpisach na blogach o tematyce innej niż opieka nad dzieckiem (np. na blogu kulinarnym) i na ogólnych portalach internetowych (np. na portalu informacyjnym);

reklamowanie tych preparatów w szpitalach, przychodniach, gabinetach lekarskich (np. plakaty lub ulotki reklamujące te preparaty);

reklamowanie tych preparatów na stronie internetowej, na której można je nabyć, np. na serwisie aukcyjnym, na stronie internetowej apteki, drogerii lub innych sprzedawców online;

rozdawanie próbek tych preparatów np.: kobietom ciężarnym w szkole rodzenia; przez położną środowiskową położnicom; przez lekarzy matkom w czasie wizyty kontrolnej z niemowlakiem;

wystawianie i powszechna dostępność w salach położnic lub na korytarzu oddziału szpitalnego butelek (próbek) tych preparatów4

.

Uwaga! Podane przykłady niekoniecznie muszą znaleźć w konkretnym przypadku akceptację właściwych organów.

Ponadto reklama preparatów do początkowego żywienia niemowląt musi spełniać wymogi zawarte w rozporządzeniu w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego (§ 13 ust. 1 i 2, § 15 ust. 1, 2 i ust. 5, § 16 w zw. z § 17) i w rozporządzeniu (UE) nr 609/2013 (art. 9 ust. 5 i art. 10). Odnoszą się one również do prezentacji i oznakowania (etykietowania) tych preparatów. Zgodnie z nimi reklama, oznakowanie (etykietowanie) i prezentacja preparatów do początkowego żywienia niemowląt:

– muszą zapewniać informacje pozwalające na właściwe stosowanie tych preparatów i nie mogą wprowadzać w błąd, ani przypisywać im właściwości zapobiegania chorobom lub leczenia chorób ludzi lub odwoływać się do takich właściwości (zgodnie z art. 9 ust. 6 rozp. (UE) nr 609/2013 nie uniemożliwia to rozpowszechniania jakichkolwiek użytecznych informacji lub zaleceń przeznaczonych wyłącznie dla osób mających kwalifikacje w dziedzinie medycyny, żywienia, farmacji lub innych pracowników służby zdrowia odpowiedzialnych za opiekę nad matkami i dziećmi);

muszą zawierać nazwępreparat do początkowego żywienia niemowląt”, a w przypadku preparatów wytwarzanych wyłącznie z białka mleka krowiego lub białka mleka koziego – „mleko początkowe”;

nie mogą zniechęcać do karmienia piersią;

nie mogą zawierać określeń: „humanizowane”, „umatczynione” i „adaptowane” lub określeń podobnych;

– muszą zawierać następujące informacje, poprzedzone wyrazami „Ważna informacja” lub równoważnymi: informacja o wyższości karmienia piersią nad karmieniem sztucznym; zalecenie stosowania preparatów do początkowego żywienia niemowląt wyłącznie po zasięgnięciu porady osób posiadających kwalifikacje z zakresu medycyny, żywienia lub farmacji, w tym przede wszystkim lekarzy pediatrów, farmaceutów lub dietetyków, albo innych osób profesjonalnie odpowiedzialnych za opiekę nad matką i dzieckiem;

nie mogą zawierać obrazów niemowląt, jak również innych obrazów lub tekstu, które mogłyby idealizować stosowanie tych preparatów, natomiast mogą zawierać graficzne przedstawienia umożliwiające ich łatwą identyfikację, a także ilustrujące sposób przygotowania;

– muszą zapewniać ich wyraźne odróżnienie od preparatów do dalszego żywienia niemowląt;

mogą zawierać oświadczenia żywieniowe i zdrowotne wyłącznie w przypadkach i po spełnieniu wymagań określonych w załączniku nr 8 do rozporządzenia w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego.

  • Upraszczając, w przypadku preparatów do początkowego żywienia niemowląt dopuszczalne są jedynie następujące oświadczenia żywieniowe: „Zawiera wyłącznie laktozę”; „Nie zawiera laktozy”; „Zawiera dodatek wielonienasyconych kwasów tłuszczowych” lub równorzędne oświadczenie żywieniowe odnoszące się do dodatku kwasu dokozaheksaenowego; „Zawiera dodatek tauryny”, „Zawiera dodatek fruktooligosacharydów i galaktooligosacharydów”, „Zawiera dodatek nukleotydów”. Spośród oświadczeń zdrowotnych dopuszczalne są jedynie oświadczenia (w tym oświadczenie o zmniejszaniu ryzyka choroby) dotyczące możliwości obniżania ryzyka wystąpienia alergii na białko mleka krowiego. Szerzej zob. załącznik nr 8 do rozp. w sprawie środków spoż. specj.przezn.ż.
PRZYKŁADY NARUSZEŃ powyższych rozporządzeń w zakresie reklamy, oznakowania (etykietowania) i prezentacji preparatów do początkowego żywienia niemowląt:
sformułowania typu: najlepszy/najzdrowszy pokarm dla Twojego dziecka5;

przykładowe obrazy idealizujące stosowanie tych preparatów: wizerunek uśmiechniętej matki lub ojca pochylających się z butelką nad wózkiem; miś karmiący piersią; miś/kaczuszka etc. karmiąca butelką do karmienia niemowląt; mały uśmiechnięty miś w pieluszce (imitacja bobaska) i obok butelka do karmienia niemowląt6;

następujące określenia: „naturalny”, „fizjologiczny”, „inspirowany mlekiem matki”, „bliski/najbliższy mleku matki”, „wzorowany na mleku matki7;

stwierdzenia dotyczące żywienia i rozwoju typu: „Wsparcie odporności, mocne kości, mózg i oczy”8.

Uwaga! Podane przykłady niekoniecznie muszą znaleźć w konkretnym przypadku akceptację właściwych organów.
Uwaga!
Określone treści (sformułowania, wizerunki) zawarte w reklamie lub określone zachowania mogą równocześnie naruszać kilka przepisów tego samego lub różnych aktów prawnych. Mogą więc posłużyć jako przykład naruszenia kilku różnych wskazanych powyżej wymogów prawnych dotyczących reklamy (i w konkretnym przypadku prezentacji lub oznakowania), wynikających z przytoczonych aktów prawnych.

Przykład:

sformułowanie „najbliższy mleku matki” narusza § 15 ust. 1 i § 15 ust. 1 w zw. z § 17 rozp. w sprawie środków spoż.specjl.przezn.ż. (jest to określenie podobne do wskazanych tam zabronionych określeń: „humanizowane”, „umatczynione”, „adaptowane”). Może ono również zostać uznane za wprowadzające w błąd konsumenta poprzez sugerowanie równoważności lub podobieństwa mleka modyfikowanego do mleka kobiecego i karmienia piersią [por. Ministerstwo Zdrowia, Komunikat w zakresie karmienia piersią…] i tym samym naruszać art. 9 ust. 5 rozp. (UE) nr 609/2013 (zakaz wprowadzania w błąd przez reklamę, prezentację i etykietowanie preparatów do początkowego żywienia niemowląt) i art. 25 ust. 1 ustawy o bezp.ż.iż. (zakaz sugerowania w reklamie tych preparatów, że karmienie sztuczne jest równoważne lub korzystniejsze od karmienia piersią). Jak się wydaje, sformułowanie to można także uznać za przykład tekstu mogącego idealizować mleko modyfikowane, co narusza art. 10 ust. 2 rozp. (UE) nr 609/2013 (zakaz w reklamie, prezentacji i etykietowaniu tych preparatów umieszczania tekstu, który mógłby idealizować ich stosowanie).
Uwaga!
Powyższe nie ma wpływu na treść zgłoszenia naruszenia do właściwego organu – to znaczy, w zawiadomieniu nie trzeba wskazywać, jaki konkretnie przepis został naruszony; wystarczy opisać zdarzenie, które zdaniem zgłaszającego narusza przepisy o reklamie/prezentacji/etykietowaniu preparatów do początkowego żywienia niemowląt (zob. szerzej pkt VII, zwł. pkt VII.1).
  • To, który przepis został naruszony, może mieć natomiast wpływ w konkretnym przypadku na rodzaj sankcji prawnej grożącej za jego naruszenie (kara pieniężna, grzywna etc.). W tym zakresie właściwe organy mają obowiązek dokonania kwalifikacji prawnej zdarzenia (wskazania właściwej podstawy prawnej).

Poza tym oznakowanie preparatów do początkowego żywienia niemowląt musi spełniać pozostałe wymogi określone w rozporządzeniu w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego (w tym zwłaszcza musi ono zawierać informację, że preparat jest odpowiedni dla niemowląt od urodzenia, w przypadku gdy nie są one karmione piersią – § 13 ust. 3 pkt 1 rozp. w sprawie środków spoż.specj.przezn.ż.), a także ogólne wymogi dotyczące znakowania (etykietowania) żywności.

 

Dla omawianej w niniejszym opracowaniu materii istotna jest również treść przepisu art. 45 ust. 4 ustawy o bezp.ż.iż., zgodnie z którym „środki spożywcze niebędące preparatami do początkowego żywienia niemowląt nie mogą być oznakowane, prezentowane, reklamowane, promowane i wprowadzane do obrotu jako środki spożywcze wystarczające do zaspokajania potrzeb żywieniowych prawidłowo rozwijających się niemowląt w ciągu pierwszych miesięcy życia, do momentu wprowadzenia odpowiedniego żywienia uzupełniającego”.

 

Naruszenia omówionych powyżej przepisów należy zgłaszać przede wszystkim do Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Ponadto w konkretnym przypadku zasadne może być również zawiadomienie innych organów (zob. szerzej pkt VII).

  • Jak wspomniano powyżej (zob. pkt I.4), naruszenia zakazów zawartych w art. 25 ust. 2 ustawy zostały zagrożone karą grzywny (art. 100 ust. 1 pkt 4 – 6 ustawy o bezp.ż.iż.), a naruszenia przepisów rozporządzenia w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, dotyczących oznakowania, prezentacji i reklamy omawianych preparatów oraz naruszenie art. 45 ust. 4 ustawy o bezp.ż.iż. – karą pieniężną (art. 103 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 26 ust. 1 pkt 4 ustawy o bezp.ż.iż.; art. 103 ust. 1 pkt 1 tej ustawy).

przypisy

  1. M. Syska, [w:] A. Szymecka-Wesołowska (red.), Bezpieczeństwo…, kom. do art. 25 ustawy, nb 17 i 21.
  2. M. Syska, [w:] A. Szymecka-Wesołowska (red.), Bezpieczeństwo…, kom. do art. 25 ustawy, nb 19; por. E. Traple (red.), Prawo reklamy i promocji, Warszawa 2007, s. 130.
  3. M. Syska, [w:] A. Szymecka-Wesołowska (red.), Bezpieczeństwo…, kom. do art. 25 ustawy, nb 23.
  4. Pierwsze trzy przykłady za: M. Syska, [w:] A. Szymecka-Wesołowska (red.), Bezpieczeństwo żywności i żywienia. Komentarz, LEX, 2013, kom. do art. 25 ustawy, nb 19, 22 i 27. Pozostałe przykłady naruszeń to przykłady własne AKW.
  5. Przykłady własne AKW.
  6. Przykłady własne AKW.
  7. Przykłady niedopuszczalnych określeń za: Ministerstwo Zdrowia, Komunikat w zakresie karmienia piersią jako wzorcowego sposobu żywienia niemowląt oraz preparatów zastępujących mleko kobiece (sztucznych mieszanek), Warszawa 29.03.2013 r., http://www2.mz.gov.pl/wwwmz/index?mr=m15&ms=739&ml=pl&mi=739&mx=0&ma=31740 .
  8. Przykład za: A. Aleksandrowicz, Kodeks WHO, Kwartalnik Laktacyjny 2016, nr 4, s. 42.